بررسی تاثیر گسترش منابع گازی نامتعارف بر تولید گاز طبیعی ایران: رویکرد پویاییشناسی سیستم

• شركت بهرهبرداری نفت و گاز غرب با تمركزحوزه فعالیت در استانهای كرمانشاه، ایلام، لرستان، قم و بخشهای شمالی استان خوزستان، عملیات اكثر میادین نفتی فعال تولیدی شركت نفت مناطق مركزی را در غرب كشور نظیر میدانهای چشمهخوش، دهلران، پایدار غرب، پایدار شرق، دانان، دالپری، نفتشهر، سومار (تولید زودهنگام) و دو میدان سركان و مالهكوه را سرپرستی می نماید. عملیات میادین فعال درحال توسعه دریایی درسال 1395 تحت مسئولیت دو شركتبهشرح زیر هستند: شركت نفت و گاز پارس: مسئولیت توسعه كلیه فازهای میدان گازی پارس جنوبی و توسعه میدان گازی پارس شمالی را در آب های خلیجفارس با این شرکت می باشد.

باشگاه خبرنگاران: شرکت نفت خزر خبری تحت عنوان عدم اجازه روسیه به ایران برای برداشت از منابع گازی خزر را تکذیب کرد و توضیحاتی در این خصوص داد.

با این حال، در حوزه تولید گاز طبیعی، ایران نتوانسته است به طور مناسب از ظرفیتهای ذخایر خود بهرهبرداری کند به طوریکه پس از کشورهای آمریکا، روسیه و کانادا در جایگاه چهارم قرار گرفته است. روسیه به عنوان دومین دارنده منابع گازی متعارف جهان، حدود 4 درصد از حجم ذخایر گازی نامتعارف جهان را دارا بوده که جایگاه نهم را به خود اختصاص داده است.

شرکت نفت امارات متحده عربی روز پنجشنبه از کشف میادین جدید گازی در آبهای ابوظبی خبر داد. در خصوص منابع گازی متعارف، ایران و روسیه را باید از بزرگترین دارندگان ذخایر گازی متعارف در جهان قلمداد کرد. این شرکت در نوامبر اعلام کرده بود هدف از این پروژه، تامین تقاضای رو به رشد خوراک پتروشیمی و ورود به عرصه تولید هیدروژن و حمایت از توسعه داراییهای گازی یکپارچه است. از سوی دیگر آن طور که مسئولان بارها اعلام کردهاند، در اصفهان و تهران نفت کوره سوزانده نمیشود و گوگرد در مرحله پاک است و مشکل اصلی، وجود ذرات معلق است.

و همکاران (2011) در مطالعهای دیگر بر نگرانیهای زیست محیطی ناشی از سهم بیش از 65 درصدی ذغال سنگ در عرضه انرژی چین تأکید کرده و معتقدند که استفاده از گاز طبیعی به دلیل پاک بودن این سوخت میتواند نگرانیهای یاد شده را کاهش دهد. الگوی مورد استفاده در این مطالعه به پیروی از الگوی اکر و وندالین (2012) دارای سه زیر سیستم شامل چرخه اکتشاف و تولید گازهای متعارف، سرمایهگذاری و تقاضای جهانی است.

در این میان، یکی از مسائلی که کمتر مورد توجه قرار گرفته است، بحث گسترش گازهای نامتعارف و اثرات آن بر بازارهای جهانی گاز به ویژه تولیدکنندگان گازهای متعارف است. میدان پارس جنوبی از بزرگترین میدانهای گازی مستقل دنیا است كه ذخیره گاز آن 14 تریلیون مترمکعب گاز به همراه 18 میلیارد بشكه میعانات گازی است كه حدود 7/5 درصد، از كل گاز دنیا و نزدیك به نیمی از ذخایر گاز كشور را شامل میشود و مساحت آن 9700 كیلومتر مربع است.

ميدان گازي پارس جنوبي يكي از بزرگترين منابع گازي جهان است كه بر روي خط مرزي مشترك ايران و قطر در خليج فارس قرار دارد و يكي از اصليترين منابع انرژي كشور به شمار ميرود.مساحت اين ميدان 9700 كيلومتر مربع است كه سهم متعلق به ايران 3700 كيلومتر مربع وسعت دارد. توسعه ظرفیتهای بهرهبرداری از ذخایر توسعه یافته گازی کشور به منظور تولید گاز طبیعی، دیگر موضوع مهمی است که به صراحت در برنامههای توسعه اقتصادی کشور به ویژه برنامه پنجم توسعه در بخش انرژی مورد تأکید قرار گرفته است.

ذخایر گازی مستقر مخازن هیدروکربوری ایران، از سه بخش تشکیل شدهاست، دسته اول میدانهای گازی، دسته دوم ذخایر گاز طبیعی موجود در کلاهکهای گازی میادین نفتی و دسته سوم گازهای همراه نفت در میادین نفتی میباشند. بررسی سهم کشورهای مختلف جهان از حجم ذخایر گازی نامتعارف جهان نشان میدهد که کشور چین به تنهایی حدود 15 درصد از کل ذخایر گازی نامتعارف جهان را دارا است. در نمودار (2)، سهم 15 کشور که بالاترین حجم ذخایر گازی نامتعارف را داشتهاند، نشان داده شده است.

این موضوع در نمودار (10) نشان داده شده است. پس از شبیهسازی نتایج الگوی طراحی شده، طراحی پیشنوشتههای مختلف برای توسعه و گسترش صنعت گاز کشور، موضوع مهم دیگری است که در ادامه به آن پرداخته شده است.

مقاله حاضر همچنین تنها سعی داشته تصویری از وضعیت صنعت گاز ایران را طراحی کند تا بتوان تأثیر تولید گازهای نامتعارف را در یک دوره بلندمدت مورد بررسی قرار داد. این مساله تا کنون تحتتاثیر اختلافات اخیر بین پنج کشور کرانهای که نفت، گاز و سایر حقوق را در آن به اشتراک میگذارند، یعنی روسیه، ایران، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان قرار نگرفته است.

قیمت گاز از مازوت کمتر است، حتی تعهدهای صادراتی به ترکیه هم در روزهای اخیر متوقف شده زیرا در شرایط فعلی تأمین گاز مورد نیاز مشترکان خانگی در اولویت است. براساس این سه نمودار، تقاضای گاز طبیعی در جهان، تقاضای گازهای متعارف و تولید گاز در ایران با اعمال تکانه در سال 1385 تغییر شیب دادهاند که تا سال 1390 ادامه یافته و پس از آنکه مقدار متغیر به مقدار اولیه آن بازگشته است (از بین رفتن اثر تکانه)، با شیب قبلی و در سطحی پایینتر به روند خود ادامه دادهاند.

چراکه پرواضح است طبق رویههای جاری در صنایع بالادستی نفت و گاز، وجود یک ساختار هیدروکربوری پس از مطالعات ژئوفیزیکی موفق تایید میشود و پس از عملیات حفاری است که نفتی یا گازی بودن ساختار را مشخص میکند.

با این وجود، شکاف میان مقدار تولید قبل و پس از اعمال پیشنوشتهها روند افزایشی داشته به طوریکه بیشترین شکاف مربوط به سال 1404 و در حدود 40 میلیارد متر مکعب بوده است. سخنگوی وزارت برق عراق در بخش دیگری از صحبت های خود گفت: قرارداد واردات گاز از ایران را وزارت برق عراق امضا نکرد بلکه دولت عراق امضا کرده است.

بر اساس این گزارش، سخنگوی رسمی وزارت برق عراق پیش از این در یک نشست خبری تاکید کرد که این کشور هیچ جایگزینی برای گاز ایران ندارد. روسیه با خط لوله قدرتسیبری۲، بازاری جایگزین برای گازی که قرار بود به اروپا ارسال شود را بهدست میآورد، اما در نقطه برابر، پکن جایگزینهای زیادی دارد که از جمله آنها به هیدروژن سبز میتوان اشاره کرد که با توجه به ظرفیت وسیع چینیها برای تولید دستگاههای الکترولیز در راستای تقسیم مولکولهای آب به هیدروژن و اکسیژن، میتواند به این کشور مزیت قابلتوجهی بدهد.

هرچند پیشبینی شورای عالی انرژی از تراز گازی کشور در ۴ ماهه سرد سال ۱۴۰۰، منفی ۲۹.۹ متر مکعب در روز است اما طبق بررسیها، این رقم در سال جاری تا منفی ۲۰۰ میلیون متر مکعب در روز را نیز پیشروی خواهد کرد.

با توجه به اینکه هم چین و هم اروپا در حالحاضر حدود ۲۰۰میلیارد مترمکعب تولید گاز داخلی دارند، چین میخواهد تولید خود را بیش از ۵۰درصد افزایش دهد تا مانند اروپا به گاز وارداتی روسیه وابستگی پیدا نکند. سال گذشته، این دو شرکت دولتی که هر دو تحت تحریمهای آمریکا قرار دارند، 4.82 میلیون بشکه میعانات گازی را با 5.55 میلیون بشکه نفت سنگین مبادله کردند که بیشتر با کشتیهای با پرچم ایران انتقال یافت.

در جدول ۴، تراز گازی کشور در ۳ ماه پیشرو آورده شده است. این پژوهشگران بر این باورند که در کشور هلند، منابع گازی نامتعارف میتواند جایگزین مناسبی برای گازهای متعارف باشد که حدود 25 سال آینده به طور قابل ملاحظهای کاهش خواهد یافت.

اگر برآوردهای اولیه از ذخایر گاز موجود در کانسار چالوس درست باشد، میدان گازی جدید ایران قادر خواهد بود حداقل ۲۰ درصد گاز مورد نیاز اروپا را تامین کند. بخش خشکی وظیفه تدارکات و پشتیبانی از سکوهای تابعه را عهده دار است. طبق جداول این گزارش، بیشترین میزان مصرف گاز در «بخش خانگی» اتفاق میافتد، در نتیجه تمرکز دولت برای کنترل مصرف نیز طبیعتا بر بخش خانگی تعریف خواهد شد.

کیانی و پورفخرایی (2010) در مطالعه خود با عنوان «یک الگوی پویاییشناسی سیستم برای سیاست تولید و مصرف در بخش نفت و گاز ایران» بازخوردهای بین عرضه و تقاضا و درآمدهای نفتی در سیستم موجود را در نظر گرفتهاند. لازم به توضیح است كه شرکت بهره¬برداری نفت وگاز گچساران مسئولیت تولید از18 میدان مجموعاً با654 حلقه چاه، 10 واحد بهره¬برداری، 3 کارخانه نمکزدایی، 11 ایستگاه تقویت فشار و تزریق گاز، 3 مجتمع بزرگ گاز و گاز مایع شامل کارخانه گاز و گازمایع900 پازنان2 و پالایشگاه¬های گاز و گاز مایع1200 گچساران و 1300 بی بی حکیمه، سیستم تولید و تزریق گاز پازنان/گچساران، سیستم گاز آغار و دالان و حدود 6247 کیلومتر خط لوله 4 تا 42 اینچ را برعهده دارد.

این شركت با الحاق چهار ناحیه نفتی لب سفید، قلعه نار، هفتگل و نفت سفید، در حال حاضر دارای9 واحد بهره¬برداری، 4 ایستگاه تقویت و تزریق گاز است. درحالیکه مصرف ۵۴۱میلیارد مترمکعب گاز توسط اروپا بهطور قابلتوجهی بیشتر از مصرف ۳۳۱ میلیارد مترمکعبی چین است؛ انتظار میرود که این رقم در چین تا سال۲۰۳۰ به ۵۲۶ میلیارد مترمکعب برسد، زیرا پکن در حال کاهش وابستگی خود به انرژی زغالسنگ است و همزمان صنایع شیمیایی داخلی خود را تقویت میکند.